« اعتمادسازي بين نهادهاي حكومتي و سازمان هاي مردم نهاد | صفحه اصلی | زنان مشروطه ؛مشروطه، بهار نشريات زنان(۱) »

روزنامه اي براي رستگاري زنان بيچاره؛دهه اول قرن ۱۳،بهار نشريات زنان(بخش پاياني)

سرمایه/5 شهریور 85

انتشار روزنامه هاي اختصاصي زنان كه از دوران مشروطه آغاز شده بود، با روي كار آمدن پهلوي اول نيز متوقف نشد و طي دوره بيست ساله كودتاي 1299 تا 1320 و تا پايان حكومت رضاشاه، 13 نشريه زنانه به جرگه مطبوعات ايران پيوستند. بيش تر اين نشريات طي سال هاي 1299 تا 1310 منتشر شدند. سال 1299 با تولد چهار نشريه نامه بانوان، عالم نسوان، زنان ايران و جهان زنان آغازي براي اين روند سريع بود و پس از آن هر سال يك نشريه از سوي زنان و براي زنان منتشر شد.

يكي از راديكال ترين اين نشريات، «نامه بانوان» بود. نامه بانوان نيز همچون زبان زنان، حوزه كاري خود را محدود به مسايل زنان و مطالبي درباره خانه داري و شوهرداري نكرده و بنا به اطلاعيه اي كه پيش از انتشار شماره اول اين مجله در روزنامه هاي كشور منتشر كرد، قرار بود در هر شماره مطالب زير را منتشر كند: «1- يك مقاله اساسي 2- واردات اداري 3- مهم ترين حوادث داخله و خارجه 4- شرح حال زنان تاريخي_ 5- يك رمان اخلاقي راجع به شاهزاده خانم ايراني در خرابه هاي شوش به صورت پاورقي 6- فرهنگ آزاد از عربي به پارسي خالص و انگليسي.»

در صفحه اول اين روزنامه كه به مديرمسوولي «شهناز آزاد»، دختر ميرزاحسن رشديه منتشر مي شد، آمده بود: «اين روزنامه براي بيداري و رستگاري زنان بيچاره و ستم كش ايران است». نامه بانوان به صورت دو هفته نامه منتشر شد و «زنان نخستين آموزگاران مردانند» را شعار خود قرار داده بود. مشكلات مالي اميد شهناز آزاد براي انتشار روزانه نامه بانوان را نقش بر آب كرد و اين مجله پس از 11 شماره تعطيل شد.

«عالم نسوان» با 13 سال انتشار، پايدارترين نشريه زنانه دوران مشروطه بود. اين دو ماهنامه كه از سوي مجمع فارغ التحصيلان مدرسه دخترانه آمريكايي ايران (بيت آل) و به صاحب امتيازي «نوابه خانم صفوي» منتشر مي شد، هدف خود را «تعاون در تعالي و ترقي نسوان و تشويق آن ها به خدمت به وطن و خانواده و حسن اداره امور تربيتي» اعلام كرده بود و مطالب مجله، عموما حول مسايل زنان در رابطه با تربيت اطفال، امور خانه و آسايش خانواده بود.

عالم نسوان كه در هر شماره اخبار پيشرفت زنان و خدمات آنان در نقاط مختلف جهان را نيز منتشر مي كرد، در اولين شماره خود به صراحت نوشت «ابدا قصد انتشار اخبار سياسي كه در روزنامه هاي يوميه خوانده مي شود را نداشته و فقط مطالبي را كه براي زنان ايراني نهايت لزوم و اهميت را دارد، منتشر مي كند.» اين مطالب نيز از ديدگاه اداره كنندگان عالم نسوان عبارت بودند از: «مقالات پزشكي، دستوراتي راجع به پرستاري و تربيت كودكان، مطالبي درباره اداره امور خانه از قبيل نظافت و آشپزي، نمونه اي از مدهاي لباس، اخبار ترقي زنان در كل جهان و به ويژه ايران و مقالات ادبي و آثار منظوم و منثور زنان ايراني.»

«جهان زنان» نيز دو هفته نامه اي بود كه در همين سال از سوي «فرخ دين پارسا» و به مديريت «فخر آفاق پارسا» منتشر شد.

«جهان زنان» نخستين نشريه ويژه زنان است كه از سوي يك مرد منتشر شده و مطالب آن با همفكري مردان و زنان نوشته مي شد. فخر آفاق پارسا كه خود معلم مدرسه دخترانه فروغ مشهد بود، اين مجله را با ياري شوهرش كه از روزنامه نگاران روزنامه هاي نوبهار، رعد و اخلاق بود، منتشر كرد.

مجله «جهان زنان» به صورت ماهنامه منتشر مي شد و روي جلد مجله نوشته شده بود: «افكار ما: تربيت خود، تعليم نوع خود، ثبوت والامقامي خود، اثبات لزوم پيروي از شرايع نبوي و بالاخره تذكار روش زندگاني و سلوك با سرپرستان و شوهر كه هم تامين دنياي ما را كرده، مظلوم وار در زير لگد و مشت شوهر جان نداده يا به طناب قساوت آنان مصلوب نشويم و هم به اجر اخروي و مواعيد پيغمبر نايل گرديم. عمل ما تنها از روي شرايع نبوي و دين حقه اسلام است و آنچه مي خواهيم را از حضرت حق طلب مي كنيم.»

اين مجله كه نخست در مشهد و از شماره پنجم به بعد در تهران چاپ شد، آگاه سازي زنان را هدف خود قرار داده بود و مطالب آن فقط به امور زندگاني و لزوم تعليم زنان اختصاص داشت.

در شماره هاي اول «جهان زنان»، اين مجله همچون نشريات زبان زنان و نامه بانوان به صورت جدي و آشكار در پي احقاق حقوق زنان و مشاركت آن ها در امور سياسي و اجتماعي نبود و عمده مطالبش عبارت بودند از خانه داري، بچه داري و تحصيل و علم آموزي دختران و زنان.

فخر آفاق پارسا اعتقاد داشت در شرايط كنوني زنان نبايد در سياست دخالت كرده و با مخالفان حقوق زنان بستيزند، بلكه وظيفه فعالان حقوق زنان و نشريات آنان اين است كه «با همان احساسات عطوفت و عواطف صداقت و تقاضاي حمايت از مردان زمامدار، عجالتا استدعا و تمنا نمايند كه وسيله تعليم و تعلم زنان را بيش تر فراهم كرده و نشر معارف را در بين زنان در تمام شهرها توسعه دهند.»

از شماره پنجم به بعد، با وجود اين كه روند اصلي نشريه تفاوت چنداني نكرده بود، اما تغييراتي در افكار و عقايد فخر آفاق پارسا در مواجهه با مخالفان حقوق زنان به چشم مي خورد. فخر آفاق در مقاله اي با عنوان « از حالا» لزوم مشاركت زنان در اجتماع و كار كردن زنان را مورد توجه قرار داد و توصيه كرد زنان خود را براي همكاري و هم گامي با مردان آماده كنند و با مردان در كوچه و بازار و حجره و اداره و كارخانه و مواقع خطر همراه باشند.

اين مقاله و نوشته مريم رفعت زاده درباره «لزوم تعليم زنان» با اعتراضات گسترده اي در تهران مواجه شد و برخي مندرجات آن را مخالف دين اعلام كرده و خواهان مجازات موسس و ناشر مجله شدند. مخالفان او سرانجام موفق شدند نه تنها امتياز نشريه را لغو كنند، بلكه فخر آفاق كه باردار بود را نيز به اراك تبعيد كنند. او اولين زن روزنامه نگار در تاريخ ايران است كه تبعيد شده است.

مجله «جمعيت نسوان وطن خواه ايران» از ديگر نشرياتي است كه در دوران پس از مشروطه از سوي زنان منتشر شد. «نسوان وطن خواه» اولين نشريه اي است كه از سوي يك انجمن زنان منتشر شد و در حقيقت ارگان «جمعيت نسوان وطن خواه ايران» بود.

اين مجله كه در سال 1302 به مديريت «ملوك اسكندري» راه اندازي شد، مباحث علمي، ادبي و اجتماعي را مورد توجه قرار داد و لزوم تربيت نسوان، انتقاد مد لباس، زن مادر بشر، اخلاق حفظ صحه، طريقه درست كردن بيسكويت و زن اقتصادي از جمله عناوين برخي مطالب منتشر شده در شماره هاي مختلف اين مجله هستند.

پس از آن در سال 1306 بود كه جمعيت «پيك سعادت نسوان» به مديريت «روشنك نوع دوست» نيز دومين نشريه اي را كه ارگان يك انجمن زنانه بود، منتشر كرد.

روشنك نوع دوست در شماره اول نشريه اش، هدف از انتشار پيك سعادت نسوان را اين گونه بيان مي كند: «در اين هنگام كه پرده هاي سياه بختي و هزارگونه عوامل تيره روزي سد بزرگي در مقابل ترقيات نسوان شده، در اين زمان كه اصول اجتماعي تمام ملل خاموش و عقب مانده اصلاح و سر و صورت نوين به خود مي گيرد و بالاخره در وقتي كه ايران هم از خواب غفلت طولاني خود جنبش كرده.... با اين اوضاع اسفناك و رقت آور حياتي و معارف، نسوان ايران ما هم به نوبه خويش سكوت را بيش از اين جايز ندانسته، خامه ناتوان به دست گرفتيم كه تا حد امكان عوامل و وسايل سيه روزي را نشان داده، اصلاحات اساسي آن ها را خواستار شويم.»

پيك سعادت نسوان نيز همانند ديگر نشرياتي كه در آن دوران از سوي زنان منتشر مي شد، مبارزه با كليشه هاي سنتي مردان و زنان و احياي هويت زنانه را در دستور كار خود قرار داده بود و با مقالاتي با عنوان «علت تيره روزي»، «زن در جامعه»، «سهم مادرها در ترقي و تجدد ايران»، «تشريح اوضاع زنان در افغانستان»، «عاقبت صيغه روي» و ... تلاش مي كرد تا قوانين و سنت هايي را كه عموما بر چارچوب مردانه متكي بودند، به چالش بكشد.

اما عهده دار شدن مسووليت يك نشريه آن هم در 80 سال قبل چندان راحت نبود. چنان كه روشنك در شماره دوم مي نويسد: «بر اثر عادت بي منطقي در جامعه براي زن، رفتن در چاپخانه و انجام دادن عمل سهل غلط گيري عيب است. زيرا ياد گرفته اند زن را فقط و فقط مستوره بدانند و پرده نشين بخوانند... و علت اين نواقص بي شمار يك چيز است: ما زن هستيم و بدتر از همه ايراني و آنان عادت كرده اند كه ما را ضعيفه و بيچاره و سر و دست شكسته و بي دست و پا بنامند.»

اين نشريه كه از فروردين ماه 1306 تا شهريورماه 1307 به صورت دو ماهنامه منتشر مي شد، پس از آن به دلايل نامعلومي از انتشار بازماند.

نشريات «نسوان شرق»، «رهنماي بانوان»، «نورافشان»، «دختران ايران»، «نامه بانوان ايران» و «راهنماي زندگي» از ديگر نشرياتي هستند كه پس از دوره مشروطه و تا زمان كودتاي 28 مرداد سال 1320 از سوي زنان ايراني منتشر شدند.