تشكيل و گسترش شبكه هاي ارتباطي در بين سازمان هاي غيردولتي يكي از ابزارهاي قدرت در جامعه مدني است. در سال هاي گذشته همزمان با رشد و توسعه سازمان هاي غيردولتي، شاهد تشكيل شبكه هاي ارتباطي در حوزه هاي محيط زيست، زنان، جوانان و ... بوده ايم. شبكه سراسري تشكل هاي محيط زيست با 200 عضو و هشت سال سابقه يكي از فعال ترين اين شبكه ها است. در گفت وگو با دكتر «حميده توسلي»، رييس هيات مديره شبكه سراسري تشكل هاي محيط زيست،و دبير سازمان هاي غير دولتي محيط زيست تهران نحوه شكل گيري و اداره اين شبكه را بررسي كرده ايم:
شبكه سراسري تشكل هاي محيط زيست كشور، يكي از نخستين حركت هاي جمعي در بين سازمان هاي غيردولتي ايران است، اين شبكه بر مبناي چه نيازي شكل گرفته است؟
سال 1378 بيست تشكل غيردولتي زيست محيطي از سراسر كشور دور هم جمع شدند و شبكه سازمان هاي غيردولتي زيست محيطي را بنا گذاشتند. كار در حوزه محيط زيست به فعالان اين حوزه نشان داده بود كه حوزه محيط زيست عرصه اي نيست كه يك تشكل به تنهايي بتواند فعاليت كند و يك تلاش يكپارچه را مي طلبد، براي همين سازمان هاي غيردولتي مي خواستند از ديدگاه هاي همديگر مطلع شوند، مسايل و مشكلاتشان را با هم در ميان بگذارند و يك خط مشي مشخصي را براي حفظ محيط زيست داشته باشند.در حقيقت تشكيل شبكه يك كار خودجوش بود و پيشكسوتان حوزه محيط زيست سنگ بناي اوليه آن را گذاشتند.
تشكل هاي شهرستاني هم از اول كار حضور داشتند؟
بله، تشكل هاي تهراني و شهرستاني با كمك همديگر كار را شروع كردند.
در اين سال ها شبكه چقدر گسترش پيدا كرده است؟
در سال 1380 اعضاي شبكه به 200 تشكل رسيد و در همان سال با برگزاري يك انتخابات 15 نفر به عنوان شوراي مركزي شبكه انتخاب شدند. اعضاي شوراي مركزي از مناطق مختلف كشور بودند و به خاطر داشتن شرايط و دغدغه هاي متفاوت يكسري مشكلات در بين اعضاي شبكه به وجود آمد.
در آن زمان، سازمان محيط زيست به دليل حمايت هاي مالي اش از شبكه، در امور داخلي شبكه هم دخالت مي كرد و مي گفت كه براي رفع اين اختلافات، شبكه هاي منطقه اي را تشكيل بدهيد.
در سال 1382 اين مساله در اساسنامه اي كه در همايش سراسري شيراز به راي گذاشته شد، لحاظ شد.بر مبناي اين اساسنامه مجمع عمومي عبارت بود از شوراي هماهنگي هفت منطقه و قرار شد هر وقت شبكه هاي استاني تشكيل شود اين ها هم وارد شبكه شوند. ولي در نشستي كه در دولت جديد داشتيم آن ها گفتند ما اصلاشبكه منطقه اي را قبول نداريم و بايد ساختار اساسنامه را تغيير بدهيد.
دولت گفت؟
بله از طرف وزارت كشور اين موضوع را اعلام كردند.
مگر دولت مي تواند براي ساختار يك شبكه غيردولتي تعيين تكليف كند؟
گفتند منطقه اي را قبول نداريم و مي توانيد شبكه هاي استاني تشكيل دهيد. يا حتي شبكه كشوري. ولي به صورت فعلي نبايد باشد.
در نتيجه شبكه منطقه اي هم از نظر وزارت كشور مورد قبول واقع نشد و هيات مديره شبكه كه همان نمايندگان تشكل هاي هر منطقه بودند به يك عده اي ماموريت دادند كه اساسنامه جديد را تدوين كنند.
سازمان هاي غيردولتي مخالفتي با اين دخالت هاي دولت نكرده اند؟
ما از شيراز به بعد مجمع عمومي نداشته ايم و تصميماتي كه گرفته شده است از سوي دبيران شبكه هاي استاني بوده است.
اين دخالت دولت در تعيين ساختار شبكه، چقدر به وابستگي مالي شبكه به سازمان محيط زيست باز مي گردد؟
خيلي زياد. شبكه هيچ منبع مالي ديگري جز كمك هاي دولت ندارد و براي همين حتي استقلال سياستگذاري هم نداشته است. البته سازمان محيط زيست حسن نيت داشته ولي يك شبكه غيردولتي بايد مستقل باشد و خط مشي اش را اعضاي شبكه تعيين كنند.
البته دولت هم مي تواند نظارت كند كه همه چيز بر اساس قانون باشد، اما نمي توانيم قبول كنيم كه دولت يك زمان بگويد ساختار را شبكه اي كنيد، يك وقت ديگر بخواهد ساختار استاني شود و يا براي زمان انتخابات تعيين تكليف كند. بايد خود اعضاي شبكه تصميم بگيرند كه ساختار چطور باشد و شبكه چگونه اداره شود.
چه مقدار از هزينه هاي شبكه با حق عضويت اعضا تامين مي شود؟
اعضا اصلاحق عضويت نمي دهند. تاكنون هم اگر نشست يا برنامه اي داشته ايم يا تجهيزاتي را براي پيشبرد كارها لازم داشته ايم، سازمان محيط زيست بودجه اش را تامين كرده است و از نظر مالي كاملاوابسته به سازمان محيط زيست هستيم. مكان شبكه تهران را هم سازمان محيط زيست داده بود كه چند ماه پيش با تغيير مديريت سازمان آن را از ما گرفت. اين مساله يكي از نقاط ضعف شبكه است و در مجمع عمومي بعدي كه قرار است آبان ماه برگزار شود بايد براي اين موضوع فكري شود تا بتوانيم شبكه را به صورت مستقل اداره كنيم.
چه برنامه هايي براي اين استقلال مالي پيش بيني كرده ايد؟
خوشبختانه بعد از آن كه سازمان محيط زيست ما را از مكاني كه دولت قبلي داده بود، بيرون كرد مجبور شديم با قرض جاي ديگري را اجاره كنيم و دنبال تامين منابع مالي باشيم. در حقيقت اين مساله اي كه پيش آمد براي ما يك فرصتي است تا روي پاهاي خودمان بايستيم. ما بايد در اساسنامه مان تجديدنظر بكنيم و پيش بيني منابع مالي را هم داشته باشيم. در اساسنامه فقط آمده است كمك هاي مردمي ولي بايد براي تامين هزينه ها سازوكار مشخصي تعريف شود. از پژوهش و تحقيق گرفته تا برگزاري كارگاه هاي مختلف توانمندسازي كه بشود با آن قسمتي از هزينه ها را تامين كرد. براي مثال سازمان محيط زيست براي تهيه بانك اطلاعاتي تشكل هاي زيست محيطي 10 ميليون تومان به دانشگاه شهيد بهشتي داده است كه اگر اين پروژه را به ما مي داد هم بهتر آن را انجام مي داديم و هم كمكي هم به شبكه مي شد. البته در قانون يكسري كمك هاي بلاعوض به تشكل ها پيش بيني شده است ولي همان كمك هاي بلاعوض هم كفاف مخارج شبكه را نمي كند بايد به طور جدي به فكر تامين منابع مالي باشيم. چون الان فقط شبكه تهران ماهي يك ميليون تومان هزينه براي دادن اجاره دفتر و حقوق يك منشي و يك كارمند و خرج هاي روزمره اش دارد.
اگر بخواهيم كمي وارد جزييات فعاليت هاي شبكه بشويم در مورد سيستم اداره شبكه توضيح مي دهيد؟
در اساسنامه شبكه آمده است كه هيات مديره توسط مجمع عمومي انتخاب مي شود. اما در عمل اين طور نشد و دبيران مناطق هيات مديره را تشكيل دادند.
دبيران مناطق به صورت مستقيم با راي تشكل هاي هر منطقه انتخاب مي شوند؟
قرار بود كه اين طور باشد. اما در عمل در هر منطقه به يك شيوه خاص اين انتخاب صورت گرفت. مثلادر بعضي مناطق دبيران استان ها دور هم جمع مي شدند و يك نفر را از ميان خودشان انتخاب مي كردند.
شرايط عضويت در شبكه به چه صورتي است؟ شما گفتيد كه 200 تشكل عضو شبكه هستند اين ها بر اساس چه معيارهايي به عضويت شبكه پذيرفته شده اند؟
در همه جاي دنيا عضو كسي است كه فرم عضويت پر كند و حق عضويت بدهد. اگر بخواهيم اين تعريف را مبنا قرار دهيم، ما اصلاعضو نداريم. ولي در عمل اين طور است كه 250 تشكل غيردولتي زيست محيطي ثبت شده اند و همه شان اعضاي بالقوه ما هستند.
كساني كه الان در مجمع عمومي شركت مي كنند و راي مي دهند چه كساني هستند؟
در اساسنامه آمده است هر تشكلي كه دو سال از فعاليتش گذشته باشد و ثبت شده باشد، مي تواند به عضويت شبكه درآيد.
يعني اعضاي فعلي شبكه فرم عضويت پر نكرده اند؟
نه متاسفانه. الان بايد اين ها را ساماندهي كنيم، ولي فعلا منتظر نظر نهايي وزارت كشور هستيم تا يك مجمع عمومي تشكيل بدهيم و از اعضا بخواهيم كه فرم عضويت رسمي را پر كنند و اين مساله از نو سامان دهي شود.
با اين وضعيت، از سال 78 كه شبكه تاسيس شده و به خصوص از سال 80 كه جدي تر فعاليت مي كرده، چطور با اعضايش ارتباط داشته و اصلااعضاي شبكه چطور مشخص مي شدند؟
من از سال هاي اول فعاليت شبكه زياد خبر ندارم. ولي براي نشست سال 1380، سازمان محيط زيست يك ليستي به ما داد كه اسم 600 تشكل در آن بود كه البته خيلي از آن ها فعال نبودند يا اصلاشناسايي نشدند و ما با آن هايي كه توانستيم تماس گرفتيم و دعوتشان كرديم.
يعني شبكه تشكل هاي زيست محيطي يك شبكه كاملافراگير بوده كه همه تشكل ها مي توانستند عضوش باشند و شما هم با هر تشكلي كه توانسته ايد ارتباط گرفته ايد و براي برنامه هاي شبكه دعوتشان كرده ايد؟
بله، همين طور بوده. يك وقتي بود كه به مسايل كمي اهميت مي دادند و مي خواستند سازمان هاي غيردولتي گسترده و فراگير شود و هركس مي آمد و مي گفت، من تشكل زيست محيطي هستم. مي گفتند بفرماييد. ولي الان بايد شاخص بگذاريم و گزارش عملكرد بگيريم. ما براي نشست تشكل هاي زيست محيطي در كرمان مي خواستيم يك سري شاخص براي دعوت از تشكل ها تعيين كنيم. اما از طرف سازمان محيط زيست گفتند كه خانم دكتر ابتكار گفته همه را بايد دعوت كنيد. يك ليستي به ما دادندكه فهرست تشكل هاي زيست محيطي بود و گفتند از روي اين همه را دعوت كنيد. در حالي كه اصلامعلوم نبود آيا اين ها واقعاسازمان غيردولتي هستند يا نه؟ الان وظيفه شبكه است كه اين مساله را سامان دهي كند. به نظر من شبكه بايد يك نظارتي هم بر عملكرد اعضايش داشته باشد و مشخص شود كه آيا اين ها واقعاتشكل زيست محيطي هستند يا نه؟
اين نظارت در چه حدي مدنظرتان است؟ فقط اين كه شاخصه هاي يك تشكل غيردولتي را رعايت كنند يا موارد بيش تري را در نظر داريد؟
بله، فقط در همين حد. اين كه چه كار مي كند و چطور منابع مالي شان را تامين مي كنند و... به ما ربطي ندارد. فقط در همين حد كه آيا واقعاسازمان غيردولتي هستند؟ آيا كاري بر خلاف منشور اخلاقي زيست محيطي انجام نمي دهند؟ كارهاي نظارتي بر اين مبنا نيست كه استقلال تشكل گرفته شود. علاوه بر اين در عوض اين نظارت شبكه هم بايد خدماتي را به تشكل ها ارايه كند از اطلاع رساني و توانمند سازي گرفته تا اينكه اگر براي تشكلي مشكلي پيش آمد شبكه از آن حمايت كند.
يكي از مهم ترين وظايف شبكه ها اطلاع رساني و ارتباط بين اعضاست. شبكه تشكل هاي زيست محيطي در اين زمينه چه برنامه اي داشته است؟
ما در شبكه منطقه تهران، يك وب سايتي را راه اندازي كرده بوديم كه متاسفانه به خاطر نداشتن بودجه نتوانستيم هزينه شارژ سايت را بدهيم. الان هم سايت مان تعطيل است و دنبال راه اندازي مجدد آن هستيم. تمام شدن شارژ اعتبار فضاي اينترنتي شبكه هم همزمان با بيرون كردن ما از دفتر قبلي مان شد و به خاطر مشكلات مالي نتوانستيم حفظش كنيم.
اين سايت چه مدت فعال بود؟
شبكه تهران فروردين 83 تشكيل شد و سايت ما از خرداد 83 راه افتاد تا خرداد ماه سال جاري هم فعال بود. در تمام مدت فعاليتش هم كاملابه روز بود و تازه ترين اخبار تشكل هاي زيست محيطي و برنامه هاي شبكه را انعكاس مي داد.
شبكه سراسري هم وب سايت دارد؟
خير، شبكه سراسري و هيچ كدام از شبكه هاي منطقه اي فعلاوب سايت ندارند و سايت شبكه تهران هم كه فعلاتعطيل شده است.
در زمينه توانمندسازي و بانك اطلاعاتي چه كارهايي كرده ايد؟
در شبكه تهران كارگاه هاي توانمندسازي مختلفي در زمينه تسهيل گري و حقوق محيط زيست داشته ايم و نشست هاي زيست محيطي برگزار كرده ايم. شبكه سراسري هم يك سري كارگاه هاي توانمندسازي با همكاري سازمان ملل داشته است كه 180 تشكل در اين كارگاه ها شركت داشته اند. نشست هاي سراسري تشكل ها در شيراز و كرمان در سال هاي 81 و 83 هم از ديگر فعاليت هاي توانمندسازي شبكه است. البته شبكه سراسري هنوز درگير ساماندهي شبكه هاي منطقه اي و حل و فصل اختلافات و مشكلات است و نتوانسته وقت زيادي براي توانمندسازي بگذارد.
يعني شبكه با وجود هشت سال سابقه فعاليت، هنوز نتوانسته مرحله سامان دهي را پشت سر بگذارد؟
بله، چون هنوز كارها تثبيت نشده و اميدواريم با برگزاري يك مجمع عمومي در آبان ماه بتوانيم اين مسايل را حل كنيم.
اما آنچه كه اهميت دارد اين است كه شبكه وجود دارد، يك هويت حقيقي و ثبت شده دارد و مهم ترين شبكه تخصصي انسجام يافته كشور است.
الان هشت سال است كه شبكه به وجود آمده و اشكالاتي هم دارد، اما اين زمان زيادي براي شكل گرفتن يك نهاد با اين وسعت نيست، چون از يك طرف ما هيچ بودجه مشخصي براي اداره شبكه نداريم و از طرف ديگر انتظارات در نقاط مختلف كشور با هم متفاوت است و هماهنگ كردن آن ها خيلي سخت است.
يكي از كاركردهاي شبكه بلند كردن صداي تشكل ها و قدرت دادن به آن هاست، شبكه تشكل هاي زيست محيطي چقدر در اين زمينه موفق بوده است؟
نمي خواهم بگويم كه خيلي موفق بوده است، گفتم كه اين هشت سال بيش تر صرف سازماندهي شبكه شده است اما شبكه تهران به عنوان مثال در زمينه جنگل هاي لويزان موفق بوده به طوري كه براي اولين بار در تاريخ تشكل ها از شهرداري شكايت كردند و شهرداري هم محكوم شد. در زمينه جلوگيري از تعريض خيابان وليعصر هم مخالفت هاي شبكه واقعاموثر بوده است و اين طرح فعلاعقب افتاده، كميته حقوقي محيط زيست هم تشكيل شده و به طور مرتب جرايم زيست محيطي را پيگيري مي كند.
البته شبكه خيلي كارهاي ديگر هم مي تواند بكند. به شرطي كه حداقل امكانات را داشته باشد تا مثلابتواند سايتش را حفظ كند يا مكاني براي خودش داشته باشد كه هر وقت خواستند بيرونش نكنند وگرنه از شبكه اي كه پول چايي اش را هم نداشته باشد چه انتظاري مي رود.
در سطح كشوري چه فعاليت هايي داشته ايد؟
در سطح كشوري فعاليت ها بيش تر در حد انتشار مقاله و بيانيه نسبت به اتفاقاتي كه در حوزه محيط زيست رخ مي دهد، بوده است. مانند اعتراضاتي كه به ساختن بزرگراه ها و نيروگاه ها بدون رعايت كردن مسايل زيست محيطي و يا بي توجهي به خشك شدن تالاب ها و از بين رفتن جنگل ها شده است. ولي شبكه كشوري بيش تر در حال طي كردن مرحله تثبيت است و الان فعاليت ها عمدتادر شبكه هاي منطقه اي و استاني متمركز شده و تشكل هاي هر منطقه نسبت به رخدادهاي زيست محيطي حوزه خودشان حساس هستند.
در زمينه محيط زيست به غير از اين شبكه، شبكه هاي ديگري هم وجود دارد؟
در سال هاي اخير يك سري از تشكل ها براي راه اندازي شبكه هاي تخصصي در زمينه محيط زيست اقدام كرده اند كه مهم ترين شان هم شبكه آب و شبكه كوهستان است. اما هنوز اين شبكه ها راه نيفتاده است و به هر حال تشكيل گروه هاي همكاري تخصصي چه داخل شبكه سراسري و چه در كنار آن مي تواند يك گام مثبت و رو به جلو باشد.